Ελληνιστικό Θέατρο της Κάτω Πάφου από την ίδρυση της Νέας Πάφου έως το τέλος της ρωμαϊκής εποχής, ο Δρ. Ευστάθιος Ράπτου εξηγεί γιατί το αρχαίο θέατρο της πόλης αποτελεί μοναδικό μνημείο για την Κύπρο.
Της Κικής Περικλέους Στη νότια πλαγιά του λόφου Φάμπρικα, στην Κάτω Πάφο, δεσπόζει το αρχαιότερο σωζόμενο θέατρο της Κύπρου και το δεύτερο μεγαλύτερο του νησιού μετά από εκείνο της Σαλαμίνας. Το Ελληνιστικό Θέατρο της Πάφου υπήρξε σε συνεχή χρήση για περισσότερους από έξι αιώνες, από περίπου το 300 π.Χ. έως τον καταστροφικό σεισμό του 365 μ.Χ., αποτελώντας ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της κυπριακής πολιτιστικής κληρονομιάς. Σε δηλώσεις του στον « Π», ο Δρ. Ευστάθιος Ράπτου του Τμήματος Αρχαιοτήτων αναλύει την ιστορία, την εξέλιξη, τη σημασία και τις προκλήσεις διατήρησης του μοναδικού αυτού μνημείου. Όπως εξηγεί, σύμφωνα με τις μέχρι σήμερα μελέτες, το θέατρο της Πάφου θεωρείται το αρχαιότερο της Κύπρου, κυρίως λόγω της ύπαρξης αποσπασματικά σωζόμενωναλφαβητικών επιγραφών που διατηρούνται χαραγμένες πάνω στον βράχο όπου έχουν λαξευτεί τα εδώλια. Οι επιγραφές αυτές, σύμφωνα με τους ειδικούς, χρονολογούνται στα τέλη του 4ου ή στις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ., περίοδο κατά την οποία ιδρύεται η Νέα Πάφος μετά τη μακεδονική κατάκτηση της Κύπρου. Ο ίδιος διευκρινίζει, ωστόσο, ότι η συγκεκριμένη χρονολόγηση βασίζεται κυρίως σε παλαιογραφικά κριτήρια και όχι σε αρχαιολογικά ευρήματα, γεγονός που την καθιστά λιγότερο ισχυρή επιστημονικά. Παράλληλα, σημειώνει ότι η σύνδεση της ίδρυσης της πόλης με τον Νικοκλή,τελευταίο βασιλιά της Πάφου,αποτελεί επίσης αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης και δεν θεωρείται πλέον απολύτως βέβαιη. «Το κυριότερο στοιχείο είναι οι επιγραφές που σώζονται πάνω στον βράχο. Είναι βέβαιο ότι πρόκειται για ένα από τα πρώτα θέατρα της Κύπρου, όμως δεν είναι ακόμη σαφές σε ποιον ακριβώς αιώνα ανήκει η πρώτη του φάση», αναφέρει χαρακτηριστικά, επισημαίνοντας παράλληλα ότι τα αρχαία θέατρα της Κύπρου παραμένουν σχετικά άγνωστα και δεν έχουν μελετηθεί όσο θα έπρεπε. Έξι αιώνες συνεχούς εξέλιξης Αναφερόμενος στις κατασκευαστικές φάσεις του θεάτρου, ο Δρ. Ράπτου εξηγεί ότι για την πρώτη ελληνιστική περίοδο είναι γνωστά ελάχιστα στοιχεία. Έχουν εντοπιστεί ορισμένα αρχιτεκτονικά σπαράγματα που παρουσιάζουν ομοιότητες με την αλεξανδρινή αρχιτεκτονική, γεγονός που οδήγησε τους ερευνητές στην υπόθεση ότι το αρχικό θέατρο ίσως έμοιαζε με εκείνο της Αλεξάνδρειας, χωρίς όμως να υπάρχουν ασφαλή συμπεράσματα. Το κοίλον του θεάτρου, δηλαδή ο χώρος των εδωλίων, ήταν εν μέρει λαξευμένο στον φυσικό βράχομε κτιστά τα δύο άκρα του και επενδυμένο με λευκό κονίαμα. Η ορχήστρα ήταν χωμάτινη και το σκηνικό οικοδόμημα μάλλον ξύλινο.. Μετά τους μεγάλους σεισμούς του 1ου αιώνα μ.Χ., ακολούθησε σημαντική ανοικοδόμηση κατά την περίοδο του αυτοκράτορα Αυγούστου, ο οποίος πραγματοποίησε εκτεταμένα έργα στην Πάφο, στα οποία περιλαμβανόταν και νέα οικοδομική φάση του θεάτρου. Η πιο εντυπωσιακή περίοδος ήρθε τον 2ο αιώνα μ.Χ., επί της δυναστείας των Αντωνίνων. Τότε το θέατρο σημειώνει ο Δρ. Ράπτου, απέκτησε τη μνημειακή του μορφή, με την κατασκευή της μεγάλης σκηνής, της
οποίας σήμερα σώζονται μόνο τα θεμέλια, ενώ ολόκληρο το οικοδόμημα απέκτησε ιδιαίτερα επιβλητική αρχιτεκτονική.Μια μεγάλη μαρμάρινη επιγραφή που εκτίθεται στο Μουσείο της Πάφου μνημονεύει την ανακαίνιση του θεάτρου από τον αυτοκράτορα Αντωνίνο Πίο. Αργότερα, το θέατρο εισήλθε σταδιακά σε περίοδο παρακμής. Κατά τη ρωμαϊκή εποχή άλλαξαν και οι προτιμήσεις του κοινού, καθώς οι θεατές στράφηκαν και σε άλλα θεάματα όπως τις θηριομαχίες και τις ναυμαχίες. Το γεγονός αυτό επέβαλε σημαντικές μετατροπές στην αρχιτεκτονική του μνημείου. Η ορχήστρα μετατράπηκε ουσιαστικά σε δεξαμενή, καθώς περιβλήθηκε με τοίχο επενδυμένο με υδραυλικό κονίαμα, ώστε να μπορεί να συγκρατεί νερό και να φιλοξενεί αναπαραστάσεις ναυμαχιών. Ένα ακόμη μοναδικό χαρακτηριστικό του θεάτρου αποτελεί ο υπόγειος διάδρομος, η χαρώνεια κλίμακα, που οδηγεί στο κέντρο της ορχήστρας. Μέσω αυτού εμφανίζονταν ξαφνικά θεοί και ήρωες, δημιουργώντας θεαματικές εισόδους που προσέδιδαν μυστήριο και υπερφυσική διάσταση στις παραστάσεις. Το θέατρο μπορούσε να φιλοξενήσει περίπου 8.500 θεατές στην περίοδο της ακμής του, οι οποίοι ήταν κυρίως ελεύθεροι πολίτες. Τα ευρήματα των ανασκαφών Τα αρχαιολογικά ευρήματα που έχουν ανακαλυφθεί μέχρι σήμερα είναι περιορισμένα, ωστόσο ιδιαίτερα χρήσιμα για την αποκατάσταση της μορφής του θεάτρου. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται αρχιτεκτονικά μέλη που συμβάλλουν στην ανασύνθεση της σκηνής, ένα τμήμα της πρώτης σειράς των λαξευμένων καθισμάτων, καθώς και σπαράγματα του γλυπτικού διάκοσμου του σκηνικού οικοδομήματος, όπως το πόδι αγάλματος Ρωμαίου αυτοκράτορα.
Ερωτηθείς γιατί χτίστηκε στον λόφο Φάμπρικα επισημάνθηκε πως ο λόφος Φάμπρικα δεν επιλέχθηκε τυχαία. Όπως εξηγεί ο Δρ. Ράπτου, αποτελούσε το φυσικό όριο της ελληνιστικής πόλης, η οποία εκτεινόταν από το λιμάνι μέχρι το σημείο εκείνο αλλά γενικά για την χωροθέτηση των θεάτρων αξιοποιείτο η γεωμορφολογία του τοπίου, όπως οι πλαγιές λόφων,πρωτίστως για εξοικονόμηση υλικών. Αυτό επέτρεπε και την απρόσκοπτη θέαση προς τη σκηνή και τα δρώμενα.Το θέατρο βρισκόταν επίσης πάνω σε μια κεντρική αρτηρία της πόλης που οδηγούσε στην ανατολική πύλη των τειχών, η οποία βρισκόταν στη θέση που είναι σήμερα η οδός Αγίου Αγαπητικού. Εκπαίδευση και πολιτισμός Ο Δρ. Ράπτου υπογραμμίζει ότι το θέατρο είχε θεμελιώδη σημασία για κάθε ελληνική πόλη. Όπως επισημαίνει, ερωτηθείς σχετικά, δεν νοείται αρχαία ελληνική πόλη χωρίς Αγορά και Θέατρο. Το θέατρο αποτελούσε βασικό στοιχείο της πολιτικής και κοινωνικής ζωής, είχε εκπαιδευτικό και πολιτιστικό χαρακτήρα και απευθυνόταν στους ελεύθερους πολίτες, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση της παιδείας και των ηθικών αξιών της κοινωνίας. Η συμμετοχή των πολιτών στις παραστάσεις αποτελούσε δημόσιο καθήκον. Για τον λόγο αυτό, όπου ιδρύονταν ελληνικές πόλεις, ανεγείρονταν πάντοτε θέατρα. Οι προκλήσεις της συντήρησης Η προστασία του μνημείου αποτελεί σήμερα μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις για το Τμήμα Αρχαιοτήτων. Το λαξευμένο τμήμα του θεάτρου παρουσιάζει μικρότερα προβλήματα διατήρησης, όμως τα κτιστά μέρη απαιτούν συνεχή φροντίδα. Ιδιαίτερα απαιτητική είναι η συντήρηση των ερειπίων, των τοιχογραφιών που έχουν εντοπιστεί στις παρόδους, των ψηφιδωτών και όλων των αρχιτεκτονικών στοιχείων που έχουν αποκαλυφθεί κατά τις ανασκαφές.
Η διαφορά με το θέατρο της Σαλαμίνας
Συγκρίνοντας το θέατρο της Πάφου με εκείνο της Σαλαμίνας, ο Δρ. Ράπτου επισημαίνει ότι όλα τα αρχαία θέατρα έχουν κοινά βασικά χαρακτηριστικά, διαφοροποιούνται όμως ανάλογα με την εποχή κατασκευής τους. Η βασική διαφορά είναι ότι το θέατρο της Πάφου αξιοποιεί τον φυσικό βράχο και είναι σε μεγάλο βαθμό λαξευμένο στη νότια πλαγιά του λόφου Φάμπρικα, ενώ το θέατρο της Σαλαμίνας είναι εξ ολοκλήρου κτιστό, καθώς ανεγέρθηκε σε πεδινή περιοχή και ανήκει στη ρωμαϊκή περίοδο. «Ολόκληρο το μνημείο είναι εντυπωσιακό» Όταν ερωτάται ποιο στοιχείο θεωρεί πιο σημαντικό, ο Δρ. Ράπτου απαντά ότι εντυπωσιακό δεν είναι κάποιο επιμέρους χαρακτηριστικό αλλά ολόκληρο το μνημείο, το οποίο χαρακτηρίζει μοναδικό για την Κύπρο. Κληθείς να περιγράψει μια ημέρα στην εποχή της ακμής του θεάτρου, σημειώνει ότι οι παραστάσεις δεν περιορίζονταν σε μία μόνο ημέρα αλλά διαρκούσαν πολλές ημέρες, με αλλεπάλληλες παρουσιάσεις και θεατρικούς αγώνες στα πλαίσια θρησκευτικών εορτών, όπου συμμετείχε ενεργά ολόκληρη η κοινωνία.
Σύγχρονη έρευνα
Η συστηματική ανασκαφή του ευρύτερου χώρου του θεάτρου πραγματοποιείται από το Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ της Αυστραλίας. Προηγήθηκε περιορισμένη έρευνα από γερμανικό πανεπιστήμιο της πόλης Trier, όμως η ουσιαστική αρχαιολογική διερεύνηση του μνημείου ξεκίνησε το 1993 υπό τη διεύθυνση του καθηγητή Richard Green, μιας από τις σημαντικότερες προσωπικότητες στη μελέτη του αρχαίου ελληνικού θεάτρου. Σήμερα η ανασκαφή του μνημείου του θεάτρου έχει σχεδόν ολοκληρωθεί υπό την εποπτεία και καθοδήγηση του Τμήματος Αρχαιοτήτων, ενώ η συνεργασία με την αυστραλιανή αποστολή συνεχίζεται με στόχο τη δημοσίευση των επιστημονικών πορισμάτων, τα οποία αναμένεται να φωτίσουν ακόμη περισσότερο την ιστορία ενός από τα σημαντικότεραμνημεία, όχι μόνο της Πάφου αλλάκαι ολόκληρης της αρχαίας Κύπρου
