Στην καρδιά της κατεχόμενης Σαλαμίνας, δίπλα στον τάφο του ιδρυτή και προστάτη της Εκκλησίας της Κύπρου, βρίσκεται η Ιερά Βασιλική και Σταυροπηγιακή Μονή του Αποστόλου Βαρνάβα. Μια Μονή με ιστορία αιώνων, η οποία μετά την τουρκική εισβολή του 1974 γνώρισε την ερήμωση, αλλά δεν έπαψε ποτέ να αποτελεί σημείο αναφοράς για την Ορθοδοξία και τον κυπριακό Ελληνισμό.
Η ιστορία των ηγουμένων της Μονής αποτυπώνει, σε μεγάλο βαθμό, και την ίδια την περιπέτεια της Μονής: από την ανασύστασή της στις αρχές του 20ού αιώνα, στην κατοχή, την αναγκαστική εγκατάλειψη και, στη συνέχεια, στην προσπάθεια αναβίωσης της μοναστικής παρουσίας. Το σχετικό ρεπορτάζ αναφέρεται στην ιστορία των ανθρώπων που κράτησαν ζωντανή τη μοναστική παράδοση της Μονής του Αποστόλου Βαρνάβα . Αυτοί ήσαν ο Στέφανος, ο Γαβριήλ και ο Ιωάννης και η διαδρομή από το 1974 μέχρι σήμερα
Η Μονή πριν από την εισβολή
Η Μονή συνδέεται άμεσα με τον Απόστολο Βαρνάβα, ο οποίος θεωρείται ιδρυτής και προστάτης της Εκκλησίας της Κύπρου. Βρίσκεται κοντά στην αρχαία Σαλαμίνα και στον χώρο όπου, σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, βρίσκεται ο τάφος του Αποστόλου.
Η νεότερη ιστορία της Μονής σημαδεύτηκε από την ανασύστασή της στις αρχές του 20ού αιώνα. Το 1915 πραγματοποιήθηκαν τα εγκαίνια του Καθολικού, ενώ από το 1917 τρεις αδελφοί, οι μοναχοί Χαρίτων, Στέφανος και Βαρνάβας, εγκαταστάθηκαν στη Μονή και συνέβαλαν αποφασιστικά στην αναγέννηση της μοναστικής ζωής.
Ανάμεσά τους ξεχώρισε ο Στέφανος, ο οποίος έμελλε να γίνει ηγούμενος και να συνδέσει το όνομά του με τις τελευταίες δραματικές ημέρες της Μονής πριν από την εγκατάλειψή της.
Ο Στέφανος υπήρξε ηγούμενος της Μονής κατά την περίοδο της τουρκικής εισβολής του 1974.
Παρά τις συνθήκες κατοχής, ο ίδιος, μαζί με τον αδελφό του, ιερομόναχο Βαρνάβα, και τον μοναχό Νεκτάριο, παρέμειναν στη Μονή. Η παρουσία τους αποτέλεσε συνέχεια της μοναστικής παράδοσης και ταυτόχρονα μια μορφή έμπρακτης επιμονής στην παραμονή της Εκκλησίας στον ιστορικό της χώρο.
Η παραμονή, όμως, δεν μπορούσε να συνεχιστεί επ’ αόριστον.
Το 1976, δύο χρόνια μετά την εισβολή, ο Στέφανος και οι άλλοι δύο μοναχοί εξαναγκάστηκαν από τις κατοχικές δυνάμεις να εγκαταλείψουν τη Μονή. Το γεγονός καταγράφεται και σε αρχειακό υλικό του ΡΙΚ, στο οποίο ο ηγούμενος Στέφανος μιλά για την αναγκαστική έξοδο από το μοναστήρι.
Μετά την εγκατάλειψη της Μονής, η ιστορική αδελφότητα διαλύθηκε ουσιαστικά. Ο Χαρίτων πέθανε το 1976, ο Στέφανος το 1977 και ο Βαρνάβας το 1983.
Η Μονή έμεινε πλέον χωρίς μοναχούς.
Ο Γαβριήλ: Ο άνθρωπος που επανέφερε τη μοναστική ζωή
Η επόμενη μεγάλη σελίδα στην ιστορία της Μονής γράφτηκε από τον Αρχιμανδρίτη Γαβριήλ.
Ο Γαβριήλ γεννήθηκε το 1923 στη Λύση. Το 1964 εντάχθηκε στην αδελφότητα της Μονής Αποστόλου Βαρνάβα, όπου χειροτονήθηκε ιεροδιάκονος και αργότερα ιερομόναχος. Στη Μονή μαθήτευσε κοντά στους Χαρίτωνα, Στέφανο και Βαρνάβα και διδάχθηκε την τέχνη της αγιογραφίας.
Μετά την τουρκική εισβολή, η ζωή του συνδέθηκε ακόμη περισσότερο με τον Απόστολο Βαρνάβα και την κατεχόμενη Μονή.
Μετά το άνοιγμα των οδοφραγμάτων το 2003, άρχισε να λειτουργεί στο παρεκκλήσι του τάφου του Αποστόλου Βαρνάβα. Η παρουσία του εκεί απέκτησε ιδιαίτερη σημασία, καθώς για πρώτη φορά μετά από χρόνια ένας μοναχός επανέφερε με συστηματικό τρόπο τη λειτουργική παρουσία της Εκκλησίας στον χώρο της Μονής.
Η μεγάλη αλλαγή ήρθε το 2007.
Στις 19 Μαρτίου 2007, η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Κύπρου αποφάσισε την ανύψωση της Μονής σε Σταυροπηγιακή, με την έκδοση σχετικού Συνοδικού Σιγιλλίου. Λίγους μήνες αργότερα, στις 10 Ιουνίου 2007, ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Χρυσόστομος Β΄ ενθρόνισε τον Γαβριήλ ως ηγούμενο της ιστορικής Μονής.
Ήταν μια στιγμή με ισχυρό συμβολισμό.
Ύστερα από περίπου τρεις δεκαετίες, η Μονή αποκτούσε και πάλι ηγούμενο.
Ο Γαβριήλ δεν πρόλαβε να δει την επιστροφή της Μονής στην ελεύθερη Κύπρο. Παρέμεινε, όμως, μέχρι το τέλος συνδεδεμένος με αυτήν. Εκοιμήθη στις 5 Δεκεμβρίου 2013.
Η Εκκλησία της Κύπρου τον χαρακτήρισε ως μια από τις σημαντικές μορφές της σύγχρονης ιστορίας της Μονής και έχει τιμήσει επανειλημμένα τη μνήμη του με μνημόσυνα στον ίδιο τον χώρο του κατεχόμενου μοναστηριού.
Ο Ιωάννης Ιωάννου – Η συνέχεια της ηγουμενίας
Μετά την εκδημία του Γαβριήλ, η Εκκλησία της Κύπρου προχώρησε στην επιλογή νέου ηγουμένου.
Ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου, έχοντας την πνευματική εποπτεία των Σταυροπηγιακών Μονών και δεδομένου ότι δεν υπήρχε συγκροτημένη αδελφότητα στη Μονή, επέλεξε ως νέο ηγούμενο τον Αρχιμανδρίτη Ιωάννη Ιωάννου, τότε Πρωτοσύγκελλο της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κύπρου. Η ενθρόνισή του πραγματοποιήθηκε τον Ιανουάριο του 2014.
Ο Ιωάννης Ιωάννου ανέλαβε σε μια περίοδο κατά την οποία η Μονή είχε ήδη αποκτήσει ξανά ενεργό παρουσία στη ζωή της Εκκλησίας, χωρίς όμως να έχει σταματήσει το βασικό πρόβλημα: η ίδια η Μονή βρίσκεται στα κατεχόμενα.
Από την ανάληψη της ηγουμενίας του, ο ίδιος έχει επανειλημμένα μεταβεί στην κατεχόμενη Μονή και έχει τελέσει τη Θεία Λειτουργία στον ιστορικό χώρο. Η πρώτη Θεία Λειτουργία μετά την ανάληψη της ηγουμενίας του καταγράφεται στις 8 Μαρτίου 2014.
Η παρουσία του Ιωάννη στη Μονή συνεχίστηκε τα επόμενα χρόνια. Το 2018, για παράδειγμα, συμμετείχε στη Θεία Λειτουργία και στο μνημόσυνο του προκατόχου του, Γαβριήλ, στην κατεχόμενη Μονή.
Η επίσημη ιστοσελίδα της Εκκλησίας της Κύπρου εξακολουθεί να καταγράφει τον Αρχιμανδρίτη Ιωάννη Ιωάννου ως ηγούμενο της Ιεράς Βασιλικής και Σταυροπηγιακής Μονής Αποστόλου Βαρνάβα στη Σαλαμίνα.
Τρεις ηγούμενοι, μία ιστορία
Η διαδρομή των τριών αυτών ηγουμένων –του Στεφάνου, του Γαβριήλ και του Ιωάννη Ιωάννου– συμπυκνώνει ουσιαστικά τη σύγχρονη ιστορία της Μονής.
Ο Στέφανος εκπροσωπεί την τελευταία γενιά μοναχών που έμειναν στη Μονή μετά την εισβολή και υποχρεώθηκαν τελικά να αποχωρήσουν.
Ο Γαβριήλ συμβολίζει την αναβίωση. Μετά από δεκαετίες ερήμωσης, επέστρεψε λειτουργικά στον χώρο του Αποστόλου Βαρνάβα και ανέλαβε το 2007 την ηγουμενία της Μονής, όταν αυτή ανακηρύχθηκε Σταυροπηγιακή.
Ο Αρχιμανδρίτης Ιωάννης Ιωάννου :Η συνέχεια της ηγουμενίας
Ο Ιωάννης Ιωάννου αποτελεί τη συνέχεια αυτής της προσπάθειας. Από το 2014 και μετά, η παρουσία του στη Μονή και οι λειτουργίες που τελούνται εκεί επιβεβαιώνουν ότι η κατοχή δεν κατάφερε να διακόψει ολοκληρωτικά τη σχέση της Εκκλησίας της Κύπρου με τον ιστορικό αυτό τόπο. Μετά την εκδημία του Γαβριήλ, η Εκκλησία της Κύπρου επέλεξε ως νέο ηγούμενο τον Αρχιμανδρίτη Ιωάννη Ιωάννου, ο οποίος ήταν τότε Πρωτοσύγκελλος της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κύπρου.
Η επιλογή του έγινε από τον Αρχιεπίσκοπο Κύπρου, ο οποίος έχει την πνευματική εποπτεία των Βασιλικών και Σταυροπηγιακών Μονών, δεδομένου ότι δεν υπήρχε συγκροτημένη αδελφότητα στη Μονή.
Ο Ιωάννης ανέλαβε μια ιδιαίτερα δύσκολη κληρονομιά.
Δεν κλήθηκε απλώς να διαχειριστεί μια ιστορική Μονή.
Κλήθηκε να διατηρήσει ζωντανή την παρουσία της Εκκλησίας σε ένα μοναστήρι που εξακολουθεί να βρίσκεται στα κατεχόμενα.
Και αυτό έγινε πράξη.
Στις 8 Μαρτίου 2014, λίγους μήνες μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, ο νέος ηγούμενος τέλεσε την πρώτη του Θεία Λειτουργία στην κατεχόμενη Μονή Αποστόλου Βαρνάβα.
Το γεγονός πραγματοποιήθηκε σε ιδιαίτερα συγκινησιακό κλίμα.
Μετά τη Θεία Λειτουργία τέλεσε και το τρίμηνο μνημόσυνο του προκατόχου του, Γαβριήλ. Για τον Αρχιμανδρίτη Ιωάννη, η Μονή δεν αποτελεί μόνο έναν χώρο λατρείας. Η λειτουργία της, έστω υπό τις συνθήκες της κατοχής, συνδέεται με τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης και της πνευματικής συνέχειας της Εκκλησίας της Κύπρου.
Τα τελευταία χρόνια πραγματοποιούνται λειτουργίες και πανηγυρικές ακολουθίες στη Μονή, με τη συμμετοχή πιστών από τις ελεύθερες περιοχές. Ο ίδιος έχει επανειλημμένα προεξάρχει των ακολουθιών, ενώ σε παλαιότερες εκδηλώσεις έχει εκφραστεί έντονα το αίτημα η παρουσία των πιστών στη Μονή να αποτελεί γέφυρα προς την ημέρα της ελευθερίας και της επιστροφής.
Παράλληλα, από το 2008 του είχε ανατεθεί από τον μακαριστό Αρχιεπίσκοπο Χρυσόστομο Β΄ η ανασύσταση και η προεδρία των Εκκλησιαστικών Επιτροπών ενοριών και κοινοτήτων της κατεχόμενης Αρχιεπισκοπικής Περιφέρειας, γεγονός που ενίσχυσε τον ρόλο του στην υπόθεση της διατήρησης της εκκλησιαστικής μνήμης των κατεχομένων.
Το Μετόχι και η παρουσία της Μονής στις ελεύθερες περιοχές
Σημαντικό κομμάτι της δραστηριότητας του Ηγουμένου αποτελεί και το Μετόχι της Μονής, με επίκεντρο τον Ιερό Ναό Αγίου Αντωνίου στη Λευκωσία.
Η Εκκλησία της Κύπρου καταγράφει σήμερα τον Ιερό Ναό Αγίου Αντωνίου ως Μετόχιο της Ιεράς Μονής Αποστόλου Βαρνάβα, με Καθηγούμενο τον Αρχιμανδρίτη Ιωάννη Ιωάννου.
Με αυτόν τον τρόπο η Μονή, παρά την κατοχή της έδρας της στη Σαλαμίνα, εξακολουθεί να έχει ενεργή παρουσία στην εκκλησιαστική ζωή των ελεύθερων περιοχών.
Μια Μονή που περιμένει την επιστροφή
Η Ιερά Μονή Αποστόλου Βαρνάβα δεν είναι απλώς ένα ακόμη κατεχόμενο θρησκευτικό μνημείο.
Είναι ο χώρος που συνδέεται άμεσα με τον Απόστολο Βαρνάβα, τον οποίο η Εκκλησία της Κύπρου θεωρεί ιδρυτή και προστάτη της. Βρίσκεται κοντά στην αρχαία Σαλαμίνα και στον τάφο του Αποστόλου, γεγονός που της προσδίδει ιδιαίτερη πνευματική και ιστορική βαρύτητα.
Η ανακήρυξή της σε Σταυροπηγιακή το 2007 αποτέλεσε σημαντικό σταθμό. Η Εκκλησία της Κύπρου δεν περιορίστηκε στη διατήρηση της μνήμης της, αλλά επανέφερε τον θεσμό της ηγουμενίας και έδωσε στη Μονή ενεργό πνευματικό ρόλο.
Από τον Στέφανο, που έφυγε αναγκαστικά από το μοναστήρι το 1976, στον Γαβριήλ που επέστρεψε μετά το άνοιγμα των οδοφραγμάτων και ανέλαβε την αναβίωσή του, και από εκεί στον Ιωάννη Ιωάννου, η ιστορία συνεχίζεται.
Η πόρτα της Μονής μπορεί να βρίσκεται σήμερα σε κατεχόμενο έδαφος. Η ηγουμενία της, όμως, εξακολουθεί να υπάρχει. Και μαζί της παραμένει ζωντανή η μνήμη μιας Μονής που η Εκκλησία της Κύπρου εξακολουθεί να θεωρεί αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορικής και πνευματικής της ταυτότητας.
Η ιστορία των ηγουμένων της Μονής Αποστόλου Βαρνάβα είναι, τελικά, η ιστορία μιας συνέχειας, από την κατοχή στην ελπίδα, από την εγκατάλειψη στην επαναλειτουργία και από τη σιωπή στην προσδοκία της επιστροφής.
